مقدمه

یکی از ارزنده ترین توانایی هایی که انسان در طی تکاملش کسب کرده توانایی ارتباط از طریق گفتار است بدون اینکه آگاهی نسبت به چگونگی درک یا تولید این فرایند بسیار پیچیده داشته باشد. بدون شک این توانایی یکی از ضروری ترین نیاز های زندگی است به طوری که بروز هر گونه مشکل در این توانایی می تواند منجر به ناتوانی ها و محدودیت هایی در زندگی فردی و اجتماعی شود. تصور کنید از کسی درخواستی دارید و می دانید که چه می خواهید بگویید ولی نمی دانید چگونه باید بگویید (شبیه اینکه از شما بخواهند به زبان نا آشنایی صحبت کنید) . یا تصور کنیدهر بار هنگام صحبت کردن به طور نا خواسته عضلاتتان سفت شده و نفستان گیر کند و نتوانید راحت و روان صحبت کنید؛ و بسیاری از مشکلات دیگر که از بدو تولد تا سنین کهنسالی می توانند به نحوی ارتباط را با مشکل مواجه کنند. اگر شاهد چنین مشکلاتی بودیم چاره چیست؟ گفتار درمانی علمی است که به طور تخصصی به این مشکلات می پردازد و در طول سالیان متمادی پیشرفت های چشمگیری در زمینه ی شناسایی، ارزیابی و درمان چنین اختلالاتی داشته و دارد. متخصصان گفتار درمانی در طول تحصیل با فیزیولوژی و آناتومی اندامهای گفتاری و همچنین مباحث زبانشناسی و روانشناسی آشنا می شوند و در نتیجه می توانند از جوانب مختلف اختلالات مربوطه را بررسی کرده و راهکار متناسب با آن را ارائه دهند.

تعاریف

• گفتار درمانی (speech therapy) : رشته ای از علوم توانبخشی که به بررسی، ارزیابی و درمان انواع اختلالات گفتار و زبان می پردازد.
• گفتار(speech):  قسمتی‌ از زبان‌ است‌ که‌ در آن‌ برای‌ انتقال‌ افکار و مفاهیم‌ به‌ دیگران‌ از صداها، ترکیب‌ منظم‌ و با قاعده‌ آنها استفاده‌ می‌کنیم‌.
• زبان‌ (language):  عبارت‌ است‌ از وسیله‌ای‌ که‌ باعث‌ انتقال‌ افکار و مفاهیم‌ به‌ دیگران‌ می‌شود مانند: صحبت‌ کردن‌، نوشتن‌، اشارات‌، پانتومیم‌ و…
• صدا (voice):  عبارت‌ است‌ از ارتعاش‌ هوا در نتیجه ی ارتعاش تارهای‌ صوتی‌ که وسیله ای است برای انتقال گفتار.
• تار های صوتی (vocal cords): وسیله‌ای‌ برای‌ ایجاد صداهای‌ لازم‌ در گفتار، بدون‌ استفاده‌ از ارتعاش‌ تارهای‌ صوتی‌ حرف‌ زدن‌ انسان‌ به‌ نجوا تبدیل‌ می‌شود.

حیطه های مورد مداخله : به طور کلی علم گفتار درمانی به انواع اختلالات ارتباطی از جمله اختلالات گفتار و زبان می پردازد که در ادامه به توضیح هر کدام می پردازیم همچنین یکی دیگر از حیطه های مورد مداخله اختلال در بلع می باشد.

• تاخیر در گفتار و زبان (delayed speech and language)

افرادي داراي اين مشكل هستند كه به دلايل مختلف ازقبيل ناشنوايي- عقب ماندگي ذهني – فلج مغزي ديرتر از حد طبيعي شروع به صحبت مي كنند و گفتاروزبانشان درحدسنشان نمي باشد

• اختلالات روانی گفتار (speech fluency disorders)

اختلالاتی که گفتار فرد را از حالت روان و عادی خارج می کند، افراداي كه لكنت زبان وپريده گويي دارند جزءاين گروه هستند:

1. لكنت (stuttering ) زماني اتفاقي مي افتد كه درروند طبيعي گفتار وقفه هاي غير طبيعي وناگهاني بواسطه تكرار و بازگویی، كشيده گويي (طولاني ادا كردن صدا ها)، ميا نپراني (صداهای اضافی بین کلمات) گير (قفل) ورفتارها ي وابسته ايجاد مي شود.
2. پريده گويي (cluttering): زماني اتفاق مي افتد كه ميزان تكلم دچاراشكال شود و گفتارفرد بيش از حد سريع باشد و فرد نتواند به صورت منسجم و روان صحبت کند.

• اختلالات صوت (voice disorders)

زماني اختلال صوتي وجود دارد كه كيفيت، زيروبمي، بلندي و انعطاف پذيري صوت فردي متفاوت ازصوت افراد، جنس، سن، گروه وفرهنگ مشابه وي باشد. وجود ياعدم وجوداختلال صوت وميزان آن نسبت به قضاوت شنونده متفاوت است. بنابراين كودكان، والدين، بزرگسالان و آسيب شناسان گفتار و زبان وجود یا عدم وجود اختلال را بر طبق نيازها و زمينه خود تعيين مي كنند.

الف ) طبقه بندی اختلالات صوت بر اساس علت شناسی (etiology)

1- عضوي: در نتیجه ی مستقیم تغییرات عضوی و بیماری های مجرای صداسازی هستند.
2- عملکردی: در نتیجه ی استفاده ی نادرست از ساز و کار صداسازی هستند.
3- عصب شناختی: در اثر اختلال در سیستم عصبی مرکزی یا محیطی ایجاد می شوند.

ب) علائم اختلالات صوت شامل مواردزيراست:

1-گرفتگي صوت 2- نفس آلودگي صدا 3- خستگي صوتي 4- كاهش دامنه آواسازي
5- بي صدایی 6- قطع زيروبمي 7- صدای زيرنامناسب 7- آواسازي توام باتلاش وكوشش 8 – لرزش

• زبان پریشی (aphasia)

نوعی اختلال زبانی که به علل مختلف از جمله: سکته مغزی، تومر، ضربه مغزی و … می تواند ایجاد شود و در نتیجه به فرایند های درک و یا بیان زبان آسیب وارد می کند.

انواع زبان پریشی (آفازی):

1- آفازي ورنيكه 2- آفازي بروكا 3- آفازي انتقالي 4- آفازي ترانس كورتيكال حسي5- آفازي گلوبال 6- آفازي ترنس كوتيكال حركتي 7-آفازی آنومی 8-آفازی ترنس کورتیکال مختلط

براساس نوع آفازي ممكن است این علائم ديده شود: پارافازيا – اختلال تكرار – اختلال درخواندن ونوشتن – اختلال دردرك وبيان – اختلال درناميدن

• اختلالات تشدید (resonance disorder)

تشديد زير مجموعه كيفيت صوت است در اختلالات تشديد دراثر اختلال در عمكرددريچه كامي- حلقي به علل مختلف فرايند تشديد به درستي انجام نمي شود و به عبارت ديگر توازن خيشومي – دهاني بهم خورده است.

انواع اختلالات تشديدعبارتند از

1- خيشومي شدگي بيش ازحد : تشديد بیش ازحد هوا درحفره بيني كه ممكن است همراه با خروج هوا ازبيني باشد يا نباشد.دراين حالت ممكن است براي جلوگيري از خروج هوا درپرده هاي بیني حركات انقباضي ديده شود.

2- خيشومي کمتراز حد: تشديد صداهاي خيشومي درحفره بيني يا صورت نميگيرد يا بسيار كم است.

3- مختلط: به علت اتصال حفره هاي بیني وانسداد درقسمت خلف يا قدام بیني هردوحالت خيشوم شدگي وجود دارد.

• اختلالات تولید (articulation disorders) یا تلفظ صداها :

اختلالات توليدي مشخصا ً بيش از هر نوع عارضه گفتاري وقت وتوجه آسيب شناسان گفتار را به خود مشغول ميكند و تقريبا 80 درصد موارد اختلالات گفتاري را تشكيل ميدهد. اينگونه افراد درتوليدو بيان همخوانها (صامت) و واكه ها (مصوت) مشكل دارند وبه صورت هاي زير بيان می شوند:

1-حذف: يعني يكي ازهم خوانها را حذف ميكنند. (خس به جای خرس)

2-خرابگويي : دراين نوع خطا گوينده به جاي صدای هدف يك صدا ي غيرمشخص توليد می کند.(صدای “ث” عربی در سلام)

3-افزودن:  دراين حالت يك صدا يا هجا ی نابجا را وارد واژه يا هجاي اصلي مي نمايد (قوه ري به جاي قوري)

4-جانشيني : دراين گونه خطاها گويند يك صدای استانداردبه غلط جانشین صدای هدف می کند. (تتاب به جای کتاب)

•  اختلالات یادگیری (learning disablities) یا خواندن و نوشتن

اختلالی که در آن علی رغم وجود هوش طبیعی عملکرد زبان نوشتاری، خواندن و یا ریاضیات به طور قابل توجهی کمتر از حد مورد انتظار برای فرد است. که جنبه ی خواندن و نوشتن جزء حیطه ی مورد مداخله ی گفتار درمانی است و اصلاح دیگر آن نارساخوانی (dyslexia) نام دارد.

• اختلالات بلع (swallowing disorders)

اختلال در انتقال طبیعی لقمه ی غذایی از حفره ی دهان به معده که می توانند به دلایل متعددی از جمه: سکته مغزی، ضعف عضلانی، ضربه ی مغزی، بیماری های عصبی – عضلانی و … ایجاد شود

تاریخچه ی گفتاردرمانی 

• در جهان :

در سال 1910گفتاردرمانی در سیستم مدرسه اي ایالات آمریکا (شیکاگو-دیترویت ونیویورک)تأسیس شد و در سال 1913یک روانکاو (بلانتون) اولین کلینیک گفتاردرمانی را در دانشگاه ویسکونزین راه اندازی کرد پس از آن در سال 1924 اولین برنامه آموزش دانشگاهی در رشته آسیب شناسی گفتار در دانشگاه  IOVA ایجاد شد در ادامه درسال 1925جامعه ای تحت عنوان جامعه مطالعه ی اختلالات گفتاری آمریکا تأسیس شد که بالاخره درسال 1978نام آن به انجمن گفتار –زبان و شنوایی آمریکا  ASHA تغییر یافت.

• در ایران :

در سال 1352 همزمان با تأسيس مدرسه عالی توانبخشی، آموزش رسمی گفتار درمانی در ايران آغاز شد، که بعد از انقلاب اسلامی تحت نظر دانشگاه علوم پزشکی ايران قرار گرفت. در سال 1372 دانشگاههای علوم پزشکی تهران، علوم بهزيستی و توانبخشی و علوم پزشکی سمنان به پذيرش دانشجويان گفتار درمانی پرداختند.  در سال 1374 انجمن گفتار درمانی تاسيس شد و رسما فعاليت خود را در زمينه های علمی وصنفی آغاز  کرد و در همان سال دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز به پذیرش دانشجو در این رشته پرداخت. در حال حاضر بیش از ده دانشگاه در این رشته اقدام به پذیرش دانشجو می کنند. در سال 1382 ، استقلال حرفه ای فارغ التحصيلان گفتار درمانی رسما پذيرفته شد و امکان تاسیس دفاتر گفتار درمانی به صورت خصوصی فراهم شد. پيش از اين فارغ التحصيلان اين رشته فقط می توانستند در مراکز دولتی شامل بيمارستانها ، درمانگاهها ، مراکز مختلف بهزيستی ، مدارس استثنایی و نيز به صورت ويزيت بيماران در منزل مشغول به کار شوند. از سال ۱۳۸3 راه اندازي مقطع كارشناسي ارشد نيز مورد موافقت وزارت بهداشت قرار گرفت و از مهرماه سال ۱۳۸۵ در اين مقطع نیز دانشجو پذيرفته شد و در نهایت از سال 1387 مقطع دکتری تخصصی (Phd) در دانشگاههای علوم پزشکی ایران و تهران راه اندازی شد.

چارت دروس

• دانلود چارت درسی دوره ی کارشناسی گفتار درمانی
• دانلود چارت درسی دوره ی کارشناسی ارشد گفتار درمانی
• دانلود چارت درسی دوره ی دکترای تخصصی گفتار درمانی

 رشته های مشابه در خارج از کشور

• اختلالات ارتباطی (Communication Disorders) در آمریکا، انگلیس، استرالیا و آلمان
• اختلالات گفتار، زبان و شنوايي (Speech Language and Hearing Disorders) در آمريكا، استراليا و كانادا.
• آسیب شناسی گفتار و زبان (Speech and Language Pathology) در آمریکا، استرالیا، کانادا و سایر دانشگاههای معتبر جهان

اهداف گفتار درمانی

• —کمک به افرادی که اختلالات تلفظی دارند
• —کمک به بیمارانی که اختلال در صوت یا حنجره دارند
• —کمک به بیمارانی که بدلیل آسیب مغزی زبان پریش شده اند
• —یاری به ناشنوایان برای برقراری ارتباط کلامی
• —کمک به طیف گسترده ای از عقب ماندگان ذهنی و سایر کودکانی که به هر دلیلی در اکتساب گفتار و زبان مشکل دارند
• کمک به افرادی که در عمل بلع مشکل دارند
• راهنمایی و ارائه ی راهکار به افرادی که دچار لکنت یا سایر اختلالات روانی گفتار هستند
• —توصیه و مشاوره به افراد جامعه برای پیشگیری از اختلالات ذکر شده

فرصت های شغلی گفتار درمانی

فارغ التحصیلان این رشته می توانند در مراکز زیر مشغول به کار شوند:

• —بیمارستان ها
• —مراکز نگهداری سالمندان ومعلولین
• —درمانگاههای سرپایی
• —درمان در منزل
• —کودکستان های روزانه
• —مدارس تلفیقی
• —مدارس عادی

 

تعرفه ها ی گفتار درمانی

متن کامل مصوبات هیات وزیران در سایت وزارت بهداشت به نشانی www.behdasht.gov.ir در بخش معاونت درمان، قسمت تعرفه خدمات پزشکی ونظام پرداخت قابل دریافت است.